18 Απριλίου: Παγκόσμια Ημέρα Πολιτιστικής Κληρονομιάς με την παρουσίαση του ιστορικού και βραβευμένου πολιτιστικού ντοκιμαντέρ για τη Μονή Δαφνίου (1951)

[Το κείμενο που παρουσιάζεται παρακάτω για πρώτη φορά δημοσιεύτηκε κατά τη διάρκεια της προβολής του χαμένου ντοκομαντέρ στο Παλατάκι Χαϊδαρίου στις 15 Ιανουαρίου 2011. Περισσότερα για την προβολή της ημέρας εκείνης, 58 χρόνια μετά την πρώτη προβολή στο ΑΣΤΥ ΕΔΩ.

Η ταινία έχει διάρκεια 15 λεπτά και θα προβληθεί σε ειδικό κοινό στις 17 Απριλίου 2021 με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Περισσότερα για τις δράσεις των ΦτΦ στις 17 και 18 Απριλιου 2021 ΕΔΩ]


Μικρό Αφιέρωμα στον Άγγελο Προκοπίου 15/1/2011

ΤΟ ΔΑΦΝΙ – ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΧΡΥΣΟΔΑΦΝΙΩΤΙΣΣΑ | DAPHNI – THE VIRGIN OF THE GOLDEN LAURELS

Η πρώτη ελληνική ταινία τέχνης

του Κώστα Φωτεινάκη

Για την ύπαρξη της ταινίας έμαθα την περίοδο της έρευνας για την ιστορία του Χαϊδαρίου, που διοικητικά ανήκει η  Μονή Δαφνίου. Για πολλά χρόνια αναζητούσα το ντοκιμαντέρ DAFNIE, χωρίς αποτέλεσμα, αν και γνώριζα τους συντελεστές και την ιστορία του. Ο κ.Θεόδωρος Αδαμόπουλος, αντιπρόεδρος και ψυχή  της Ταινιοθήκης της Ελλάδος, αναζήτησε την ταινία στη Γερμανία και ευτυχώς την βρήκε τον Φεβρουάριο του 2010 στα αρχεία της ταινιοθήκης του Μονάχου (;). Έτσι η ταινία επέστρεψε στην «πατρίδα» της και προβάλλεται από DVD που μας διέθεσε για την σημερινή εκδήλωση η Ταινιοθήκη της Ελλάδος. Ευχαριστούμε την Ταινιοθήκη της Ελλάδος και προσωπικά τον κ.Θεόδωρο Αδαμόπουλο.

Η ταινία γυρίστηκε το 1951 και πήρε δύο πρώτα βραβεία, ως καλύτερο ντοκιμαντέρ, στα Φεστιβάλ του Εδιμβούργου και της Νέας Υόρκης το 1952. Σύμφωνα με το πρόγραμμα της προβολής στον κινηματογράφο ΑΣΤΥ  (29/3/1953), «η σύλληψη και το κείμενο οφείλονται στον Άγγελο Προκοπίου». Από την παρακολούθηση της ταινίας, αλλά και από την περιγραφή που κάνει ο ίδιος ο Άγγελος Προκοπίου στην εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, προκύπτει ότι χρησιμοποιήθηκαν σκαλωσιές και ειδικός φωτισμός στο εσωτερικό του Καθολικού για να «δημιουργηθεί μια ταινία  και να συναγωνισθεί με ελληνικά χρώματα τις ξένες του είδους της».

Για την πόλη μας το ντοκιμαντέρ το ΔΑΦΝΙ έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί 1ον πρόβαλλε  εκτός από την Ελλάδα και την πόλη μας, το Χαϊδάρι, 2ον τα εξωτερικά γυρίσματα μας δίνουν μια εικόνα της περιοχής του  Δαφνιού το 1950, 3ον γιατί είναι ιδιαίτερα καλλιτεχνικής αξίας μιας και είναι βραβευμένη αλλά κυρίως γιατί θεωρείται ότι είναι η πρώτη ταινία τέχνης στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου, 4ον γιατί μας περιγράφει με την επιστημονική εγκυρότητα του Άγγελου Προκοπίου και με μοναδικό τρόπο σημαντικές εικόνες (ψηφιδωτά) της Μονής Δαφνίου, για την ακρίβεια του Καθολικού, που εορτάζει στις 23 Αυγούστου, ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

 Ένα ερώτημα που με βασάνιζε ήταν γιατί ο Προκοπίου επέλεξε να βάλει στον τίτλο της ταινίας, εκτός από η λέξη ΤΟ ΔΑΦΝΙ τη φράση ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΧΡΥΣΟΔΑΦΝΙΩΤΙΣΣΑ. Είχα καταλήξει ότι ο χαρακτηρισμός της Παναγίας ως  «Χρυσοδαφνιώτισσας» ήταν δική του εφεύρεση από το «χρυσό» των ψηφιδωτών της Μονής και του φυτού δάφνη που είναι γεμάτη η περιοχή. Όμως ξεφυλλίζοντας για μια ακόμα φορά το βιβλίο του Δημητρίου Καμπούρογλου ΤΟ ΔΑΦΝΙ, έκδοση του 1920, είδα ότι υπήρχε  το «…περίφημον δια την ιστορικήν του σημασίαν προαιώνιον δίστιχον…»: «Kυρά Xρυσοδαφνιώτισσα μεγάλη σού ’ναι η χάρη/ με το ψηφί, με το ριγλί, με το μαργαριτάρι.». [Για το τραγούδι το ΣΕΡΓΙΑΝΙ που τραγούδησε η Δόμνα Σαμίου το 1986 υπάρχει ειδική αναφορά στο φάκελο].

Η φράση «Παναγία Χρυσοδαφνιώτισσα» που χρησιμοποίησε ο Άγγελος Προκοπίου στο τίτλο της ταινίας ήταν προφανώς γνωστή και διαδεδομένη στην Αττική και γι΄ αυτό  την χρησιμοποίησε εντελώς φυσιολογικά ο δημιουργός της ταινίας.

Αλλά ας δούμε το κλίμα της κινηματογραφικής εποχής, τους  συντελεστές και την περιγραφή της ταινίας.

«Στη δεκαετία του ’50 μαζί με την ανάκαμψη του ελληνικού κινηματογράφου και την επιστροφή του κοινού στις αίθουσες, το ντοκιμαντέρ θα προσελκύσει ξανά τους κινηματογραφιστές. Το 1952, ο Άγγελος Προκοπίου, γιος του  Γιώργου Προκοπίου, γυρίζει την πρώτη ελληνική «ταινία τέχνης», τη μικρού μήκους Δαφνί για τη Βυζαντινή εκκλησία στην ομώνυμη περιοχή. Εκείνη την εποχή εμφανίζονται μια ομάδα δημιουργών (μια παρέα στην πραγματικότητα),  με κοινές πνευματικές και κινηματογραφικές αναζητήσεις: οι Ροβήρος Μανθούλης, Ρούσσος Κούνδουρος, Ηρακλής Παπαδάκης, Φώτης Μεσθεναίος, Γιάννης Μπακογιαννόπουλος και Λέων Λοΐζος» (Λίζα Λινάρδου, ΜΟΤΕΡ, αρ.4 – Μάρτιος, Απρίλιος 2007, έκδοση του ΕΚΚ).

Περιγραφή ταινίας: Ντοκιμαντέρ, ασπρόμαυρη, στην αγγλική γλώσσα, διάρκεια 16 λεπτά (η κόπια που έχουμε),  έτος 1951, πήρε δύο πρώτα βραβεία στο Εδιμβούργο και στη Νέα Υόρκη (1952).

Συντελεστές της ταινίας: Άγγελος Προκοπίου, G.Hoyningen-Huene/ Γ. Χόινιγκεν – Χιούν (Σκηνοθεσία),  Άγγελος Προκοπίου (Σενάριο – Κείμενα), Brubeck Howrard / Χάουαρντ Μπράνμπεκ  (Μουσική), Σπύρος Χαροκόπος (Παραγωγή – Μετάφραση), Άλντους Χάξκλεϋ (τελική απόδοση κειμένων στα αγγλικά),  Χεπ Ζοζέφ (Φωτογραφία),  Barrymore Ethel/  Έθελ Μπάριμορ  και Evans Maurice/ Μωρίς Ήβανς  (αφηγητές).

Την μετάφραση από τα αγγλικά στα ελληνικά για την σημερινή προβολή έχει κάνει η Κατερίνα Σταθακοπούλου.

Τον υποτιτλισμό έκανε ο Παναγιώτης Σμυρλής

[και οι δύο φίλοι και συνεργάτες  πρόσφεραν τη δουλειά τους εθελοντικά]

Περισσότερα για τους συντελεστές της ταινίας:

Άγγελος Προκοπίου (1909-1967):  Γιός του σημαντικού ζωγράφου Γιώργου Προκοπίου (1876-1940). Σπούδασε Νοµικά και Κοινωνικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο, καθώς και ζωγραφική – χαρακτική στην Α.Σ. Καλών Τεχνών στην Αθήνα, με δάσκαλο τον Κ. Παρθένη, Ιστορία της Τέχνης και Αρχαιολογία στο Παρίσι, με τον Α. Grabar. Έγινε διδάκτωρ της Σορβόννης και εξελέγη καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ το 1940.

Τον Οκτώβριο του 1940 ξεκίνησε από τους πρώτους για το μέτωπο της Αλβανίας. Στην κατοχή, διώχτηκε από τη θέση του και κλείστηκε στις φυλακές, ενώ έβγαζε, µε μια ομάδα αγωνιστών, την αντιστασιακή εφημερίδα «Ελεύθερη Ζωή».

Μετά τον πόλεμο πολιτεύτηκε με τον Ν.Καζαντζάκη και τον Ν. Πλαστήρα και δικηγορούσε στον Άρειο Πάγο και στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Από το 1945 κρατούσε τη στήλη της τεχνοκριτικής στην Εφημερίδα «Καθημερινή», όπου δημοσίευε άρθρα και μελέτες, ως την ημέρα που πέθανε. Κατά καιρούς δημοσίευσε άρθρα του στα  έντυπα «Ο Αιώνας μας» (1947-48), «Αγγλοελληνική Επιθεώρηση» (1946-1952), «Αρχιτεκτονική» (1952). Το 1958-59 ήταν Διευθυντής Προγράμματος της Ραδιοφωνίας, αργότερα Πρόεδρος της «Ενώσεως Κριτικών Τέχνης» (αναλυτική παρουσίαση για την Ένωση στο τέλος του σημειώματος). Το ‘62 εξέδωσε το περιοδικό Τέχνης «Νέες Moρφές». Συμμετείχε σε όλα τα διεθνή συνέδρια Ιστορίας της Τέχνης, Βυζαντινών Σπουδών και Αισθητικής.  Έγραψε δέκα (10) βιβλία και περισσότερα από χίλια (1.000) άρθρα.

Η Ταινιοθήκη της Ελλάδος και ο Άγγελος Προκοπίου: Το 1963 ιδρύθηκε η  Ταινιοθήκη της Ελλάδος από  ανθρώπους των γραμμάτων και της τέχνης. Μεταξύ των ιδρυτών ήταν ο Άγγελος Προκοπίου μαζί με τους Μόνα Μητροπούλου,  Στρατή Μυριβήλη, Ηλία Βενέζη, Ειρήνη Καλκάνη, Άλκη Θρύλο, Μιχάλη Κακογιάννη, Ελένη Βλάχου, Νίκο Κούνδουρο,  Σπύρο Σκούρα, Γρηγόρη Γρηγορίου, Γιώργο Ζερβό, Βίκτωρα Μιχαηλίδη.

Ζοζέφ Χεπ (1887-1968):  Χαρακτηρίζεται ως “πρώτος ακούραστος οπερατέρ του ελληνικού κινηματογράφου… που ο φακός του μετατρέπει κάθε σειρά των μωσαϊκών σε ζωντανή αναπαράσταση του Θείου Δράματος».  Έρχεται από τη Βουδαπέστη το 1909 για να εγκαταστήσει μια καινούρια μηχανή προβολής στον κινηματογράφο «Πανελλήνιον». Ο Χεπ ήρθε για λίγες μέρες μονάχα και έμεινε για πάντα στην Αθήνα. Σήμερα θεωρείται ο πρώτος δάσκαλος των Ελλήνων κινηματογραφιστών κι ο άνθρωπος που θεμελίωσε οριστικά το ντοκιμαντέρ.

Σπύρος Χαροκόπος (Παραγωγή – Μετάφραση):  «Αρχιτέκτων και συλλέκτης. «Υποστήριξεν οικονομικώς την παραγωγή της ταινίας από εθνικό ιδεαλισμό… Οργάνωσε τις τεχνικές κατασκευές (σκαλωσιές, φωτισμός για τη λήψη). Πήγε στην Ιταλία για να παρακολουθήσει την καλή εμφάνιση της ταινίας (σ.σ. προφανώς θα εννοεί το μοντάζ). Ο κ.Σπύρος Χαροκόπος  έκαμε αυτό που αρνήθηκαν να κάνουν οι κρατικοί παράγοντες… και οι εξ επαγγέλματος επιχειρηματίες του ελληνικού κινηματογράφου…» (Γραμμένο από τον Άγγελο Προκοπίου στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ).

Δόρα Στράτου (Βοηθός παραγωγής): Η γνωστή χορογράφος εμφανίζεται στην ταινία ως βοηθός του Σπύρου Χαροκόπου.

 Άλντους Χάξλεϋ, 1894 -1963,(Τελική απόδοση κειμένου στα Αγγλικά): Άγγλος συγγραφέας, δοκιμιογράφος και ποιητής «που κάποια στιγμή εργάστηκε ως σεναριογράφος στο Χόλυγουντ». Προφανώς ο Άγγελος Προκοπίου «αναζήτησε» ένα αναγνωρισμένο και έγκυρο πρόσωπο, τον Άλντους Χάξλεϋ, για να του εμπιστευτεί την τελική απόδοση του κειμένου του για το ΔΑΦΝΙ. Ο Άλντους Χάξλεϋ είναι γνωστός στην Ελλάδα από τα πολλά μεταφρασμένα βιβλία του με πιο γνωστό το αριστούργημά του με τίτλο «Ο Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος» («Brave New World), 1932.

G.Hoyningen-Huene/ Γ. Χόινιγκεν – Χιούν (1900-1968):  Στην έρευνα που κάναμε τον συναντάμε κυρίως ως φωτογράφο μόδας. Στο πρόγραμμα του ΑΣΤΥ (1953) αναφέρεται ως φωτογράφος στα φημισμένα περιοδικά «Βόγκ,  Χάρπερς, Βαζάρ» Γεννήθηκε στην Πετρούπολη της Ρωσίας. Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης κατέφυγε στο Λονδίνο. Δεν αποκλείεται το ΔΑΦΝΙ να είναι η πρώτη δουλειά που έκανε ως σκηνοθέτης.

Maurice Evans/ Μωρίς Ήβανς  (1901–1989) : Ηθοποιός του κλασικού θεάτρου, αφηγητής.

Ethel Barrymore/ Έθελ Μπάριμορ  (1879–1959:  Ηθοποιός, αφηγήτρια

Howard Brubeck/ Χάουαρντ Μπράνμπεκ  (1916-1993): Συνθέτης κλασσικής μουσικής, έπαιζε όμως και jazz με το φημισμένο αδελφό του Dave.

ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ: Ταινιοθήκη της Ελλάδος,  Αλίντα Δημητρίου (ΛΕΞΙΚΟ ΤΑΙΝΙΩΝ ΜΙΚΡΟΥ ΜΗΚΟΥΣ 1939 – 1992), Καστανιώτης 1993), ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ,  Πρόγραμμα προβολής της ταινίας στο ΑΣΤΥ, www.gprokopiou.gr , Εστίες Πολιτισμού στο Βυζάντιο (συλλογή άρθρων του Άγγελου Προκοπίου που επιμελήθηκε ο γιός του Γιώργος Προκοπίου).

Ο Κώστας Φωτεινάκης, είναι ερευνητής της τοπικής ιστορίας, έχει γράψει το Ιστορικό Λεύκωμα «Χαϊδάρι – Τόπος και Άνθρωποι» (2007). Στη σελίδα 96, στο θέμα «Το Χαϊδάρι στη Λογοτεχνία και στις Τέχνες» υπάρχει μία πρώτη αναφορά για τον Άγγελο Προκοπίου και το την ταινία ΤΟ ΔΑΦΝΙ.

15/1/2011

[Από την πρώτη προβολή του ιστορικού ντοκιμαντέρ, μετά από 58 χρόνια, στον Πύργο Παλατάκι στο Χαϊδάρι, 15 Ιανουαρίου 2011]