[Φωτ. Ηλίας Γιαννίρης (06.04.2025) – Στο Μουσείο του ΨΝΑ Δρομοκαΐτειο, ο Κώστας Φωτεινάκης, πρόεδρος των ΦΙΛΩΝ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ και ερευνητής της τοπικής ιστορίας περιγράφει συνοπτικά το ζωγραφικό πίνακα του Ανδρέα Κρυστάλη, “Ο ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΛΙΜΑΝΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ” (6 Απριλίου 1941) και παρουσιάζει το χρονικό του βομβαρδισμού και την εισβολή των ναζιστικών στρατευμάτων στις 9 Απριλίου 1941 στη Θεσσαλονίκη και στις 27 Απριλίου 1941 στην Αθήνα.]
Η αναλυτική ανάρτηση – παρουσίαση του έργου του ζωγράφου και νοσηλευόμενου στο “ΨΝΑ Δρομοκαΐτειο”, Ανδρέα Κρυστάλλη, “Ο ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΛΙΜΑΝΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ” (6 Απριλίου 1941) γίνεται στο πλαίσιο της επιτυχημένης με μεγαλη συμμετοχή “Επίσκεψης – Ξενάγησης στο Μουσείο του Ψ.Ν.Α ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟ” (Κυριακή 6 Απριλίου 2025) επειδή α) δεν υπήρχε αρκετός χρόνος για την αναλυτική παρουσίαση του θέματος β) και γιατί αρκετοί ενδιαφερόμενοι δεν μπορούσαν να συμμετάσχουν.
Η επίσκεψη συνδιοργανώθηκε από το “Σύλλογο Πυργούσων Αττικής “ΤΟ ΠΥΡΓΙ ΧΙΟΥ” και το σωματείο “ΦΙΛΟΙ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ Ελλάδας” και σχετίζεται με την επέτειο το Βομβαρδισμού του Πειραιά [ΕΔΩ].
[Πηγή φωτογραφίας: ΕΘΝΟΣ]
Η γερμανική εισβολή στην Ελλάδα ξεκίνησε στις 6 Απριλίου του 1941. Το βράδυ της ίδιας μέρας 51 βομβαρδιστικά αεροσκάφη επιτέθηκαν στο λιμάνι του Πειραιά, προκαλώντας ανυπολόγιστες ζημιέςσε πλοία, κτίρια και προκαλώντας θύματα.
[Βυθισμένα πλοία στο λιμάνι του Πειραιά μετά το βομβαρδισμό – ΠΗΓΗ φωτογραφίας “τα Αθηναϊκά” [ΕΔΩ]
Την ιστορία αυτή “διηγείται” ένας πίνακας τον οποίο ζωγράφισε νοσηλευόμενος στο Δρομοκαΐτειο ο καλλιτέχνης Ανδρέας Κρυστάλλης, σε μια ελληνική εκδοχή της Γκουέρνικα, όπως χαρακτηρίστηκε.
Την ίδια μέρα από τον ίδιο βομβαρδισμό καταστράφηκαν σπίτια στο Χαϊδάρι, ενώ ακόμη στις μέρες μας βρίσκουμε στην περιοχή μας οβίδες, “αναμνηστικά” των φοβερών εκείνων εποχών.
Λίγη ώρα πριν, ο γερμανός πρέσβης στην Αθήνα, κόμης Έρμπαχτ, επέδωσε διακοίνωση στον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Κορυζή, με την οποία η Γερμανία κήρυσσε τον πόλεμο στην Ελλάδα.
Στις 9 Απριλίου 1941 τα ναζιστικά στρατεύματα εισβάλουν στη Θεσσαλονίκη και στις 27 Απριλίου 1941 στην Αθήνα.
ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΡΥΣΤΑΛΛΗΣ – Ο ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΛΙΜΑΝΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ
ΤΟ ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟ & ΤΟ ΧΑΪΔΑΡΙ
(Η ιστορία ενός πίνακα από το 1941 μέχρι τις μέρες μας)
Έρευνα – Επιμέλεια: Κώστας Φωτεινάκης
Ο ζωγράφος Ανδρέας Κρυστάλλης γεννήθηκε πρωτοχρονιά του 1911 στις Κυδωνίες της Μικράς Ασίας, από εύπορη οικογένεια που έχασε τα πάντα με τον ξεριζωμό του ’22. Η οικογένεια θα εγκατασταθεί πρώτα στη Λέσβο και μετά στον Πειραιά. Άσχημες οικονομικές συνθήκες, ο νεαρός Ανδρέας θα καταταγεί στο Βασιλικό Ναυτικό όπου υπηρετούσε ο μεγαλύτερος αδελφός του αλλά κατόπιν τα παρατάει για να ασχοληθεί με το μεγάλο του πάθος την ζωγραφική.
Θα σπουδάσει στο Παρίσι ζωγραφική τρία χρόνια και με την επιστροφή του εγκαταστάσθηκε και πάλι στον Πειραιά.
Όπως αναφέρει ο γνωστός κριτικός τέχνης από την Λέσβο, ο Μίλτης Παρασκευαΐδης ο Α.Κ., έκανε πολλές εκθέσεις έργων του στην Αθήνα αλλά και στην Λέσβο….
Τύπος μοναχικός ο ιμπρεσιονιστής δημιουργός , και δυστυχώς με την ασθένεια των καλλιτεχνών του μεσοπολέμου, ουσίες και ποτό θα νοσηλευτεί για λίγο κι αμέσως μετά τον πόλεμο -το 1945- στο Δρομοκαίτειο Ίδρυμα. Εκεί θα ξαναπάει το 1948 από όπου και θα εξέλθει το 1949 “εν τη αυτή κατάσταση” όπως αναφέρει ο σχολιασμός στον ειδικό φάκελλο του Ιδρύματος.
Την ίδια ημερομηνία που γεννήθηκε, την 1η Ιανουαρίου 1911 την ίδια ημερομηνία, Ιανουαρίου 1951, απεβίωσε σε απόλυτη μοναξιά στον Πειραιά σε ηλικία 40 ετών.(σημείωση η πληροφορία για την ημερομηνία του θανάτου του δεν είναι επιβεβαιωμένη – στο Μουσείο του ΨΝΑ Δρομοκαΐτειο αναφέρεται ως ημερομηνία θανάτου του η 24η Φεβρουαρίου 1951)
Αρκετά από τα έργα του, με θέμα τον Πειραιά, βρίσκονται στη μόνιμη έκθεση της Δημοτικής Πινακοθήκης Λάρισας (Μουσείο Γ.Ι.Κατσίγρα).
Ο Ανδρέας Κρυστάλλης, νοσηλευόμενος στο Ψυχιατρείο, δέκα περίπου χρόνια μετά το “Βομβαρδισμό του Πειραιά,” διατηρεί στη μνήμη του τη μεγάλη εικόνα και ζωγραφίζει τη στιγμή του βομβαρδισμού. Στη φωτογραφία κατά τη διάρκεια της δημιουργίας του έργου του, μαζί με το ζωγράφο Ρώσο Βαλεντίνο Ίλβες/ Valentino Ilves (1900 – δεν γνωριζουμε το έτος θανάτου γιατί εξαφανίστηκε)
Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι τα έργα των δύο ζωγράφων εκτίθενται στο Μουσείο του ΨΝΑ Δρομοκαΐτειο στην ίδια αίθουσα, αντικριστά λες και βλέπει ο ένας τον άλλον, όπως στην παραπάνω φωτογραφία.
ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΡΥΣΤΑΛΛΗΣ – Ο ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΛΙΜΑΝΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ – ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΙΝΑΚΑ:
6 Απρίλη 1941. Ο πρώτος, μεγάλος βαμβαρδισμός του λιμανιού του Πειραιά. Απόλυτος τρόμος και φρίκη που αποτυπώνονται στην κραυγή της μητέρας με το μωρό στην αγκαλιά και δυο άλλα μικρά να κρατούν τη φούστα της με τον τρόμο χαραγμένο στα προσωπάκια τους.
Πίσω ακολουθεί ο πατέρας με λιγοστά από τα πράγματα τους σε ένα μπόγο στην πλάτη.Φοράει ένα κασκέτο στο κεφάλι άρα ήταν μάλλον εργάτης ή ναυτικός. Ή οικογένεια τρέχει για τηνΑθήνα ενώ γύρω τους φλέγονται τα πάντα. Το φλεγόμενο σκάφος πίσω από τον πατέρα είναι το “Κλάν Φράϊζερ”.
Η φρίκη του βομβαρδισμού του Πειραιά ζωγραφισμένη από τον Ανδρέα Κρυστάλλη.
Το μεγάλο σε μέγεθος έργο του Ανδρέα κρυστάλλη Ο ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΛΙΜΑΝΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ χαρακτηρίστηκε ως μια ελληνική εκδοχή της Γκουέρνικα.
το πλοίο Κλάν Φράϊζερ/ Clan Fraser πριν τη βυθισή του
Τα απομμεινάρια του CLAN FRASER, η έκρηξη του οποίου κατέστρεψε παρακείμενα πλοία και εγκαταστάσεις. (συλλογή B.Schutt) – ΠΗΓΗ: ΕΔΩ
Μετά τον βομβαρδισμό από τα γερμανικά αεροπλάνα, τα ξημερώματα της 7ης Απριλίου το πλοίο Clan Fraser, το οποίο μετέφερε 200 τόνους TNT (2,4,6-τρινιτροτολουόλιο), για λογαριασμό του Μποδοσάκη (προφανώς για το μπαρουτάδικο στο Αιγάλεω), εξερράγη με αποτέλεσμα να αναμεταδώσει την πυρκαγιά σε όλο το λιμάνι και στα γειτονικά πλοία και πλωτά μέσα. Από την έκρηξη στο πλοίο σκοτώθηκαν έξι ναυτικοί και εννέα τραυματίστηκαν.
Το σοκ της έκρηξης έγινε αισθητό 24 χλμ. απόσταση από τον Πειραιά και έφτασε μέχρι το Ψυχικό.
Σύμφωνα με βιβλιογραφικές πηγές καταστράφηκαν ή βυθίστηκαν α) 7 πλοία από την αεροπορική επίθεση (6 Απριλίου 1941) β) 7 πλοία από φωτιά ή εκρήξεις (7 Απριλίου 1941).
Ο απολογισμός ήταν τραγικός: 13 νεκροί και περισσότεροι από 25 καταπλακώθηκαν, στην προσπάθειά τους να διασωθούν σε καταφύγιο.
Λαμαρίνες του πλοίου Clan Fraser εκτοξεύτηκαν σε μεγάλες αποστάσεις, μια εκ των οποίων ήταν σφηνωμένη μέχρι τις μέρες μας σε ένα δένδρο, στο παρκάκι απέναντι από τον Πύργο του Πειραιά (Τινάνειος Κήπος). Η πινακίδα που βλέπετε δεν υπάρχει στις μέρες μας, η δε λαμαρίνα έχει μεταφερθεί και φυλάσσεται στη Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιά.
Η ιστορία του Clan Fraser για το τι μετέφερε και τις σχέσεις του με τους συμμαχικές δυνάμεις αποτελεί αντικείμενο μιας άλλης έρευνας, ωστόσο θα πρέπει να αναφερθεί ότι ο Μποδοσάκης είχε προτείνει να ξεφορτώσει το εύφλεκτο υλικό που μετέφερε στο Σκαραμαγκά ή στην Ελευσίνα. Διαβάζουμε:
“Στη βιογραφία του Πρόδρομου Μποδοσάκη-Αθανασιάδη αναφέρεται ότι το CLAN FRASER μετέφερε 6 τόνους τετρύλης, 500 τόνους τροτύλης, πυροσωλήνες, φορτηγά οχήματα και άλλα υλικά πολέμου με προορισμό το Ελληνικό Πυριτιδοποιείο και Καλυκοποιείο ιδιοκτησίας του ιδίου. Ο ίδιος αναφέρει ότι λόγω της επικινδυνότητας του εν λόγω φορτίου ζήτησε από τον Αντισυνταγματάρχη Στ.Μεταξά που ήταν προϊστάμενος μεταφορών, να πραγματοποιηθεί η εκφόρτωση του CLAN FRASER στην Ελευσίνα και όχι στον Πειραιά. Ωστόσο το αίτημα του απορίφθηκε και το CLAN FRASER έδεσε με τη βοήθεια των ρυμουλκών μπροστά από το 1ο Λιμενικό Υπόστεγο, στην Ηετιώνεια Ακτή εντός της Ελεύθερης Ζώνης του Πειραιά….” [ΠΗΓΗ: Ο βομβαρδισμός του Πειραιά στις 6 Απριλίου 1941
του Άρη Μπιλάλη (πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό “Ναυτική Ελλάς”, το 2014 – ΕΔΩ]
Ο βομβαρδισμός του Πειραιά και το Χαϊδάρι
Σύμφωνα με μαρτυρίες που έχουν καταγραφεί από τον βομβαρδισμό στις 6 – 7 Απριλίου 1941, εκτός από τις καταστροφές στον Πειραιά τρία σπίτια Χαϊδαριωτών βομβαρδίστηκαν. Αντιγράφω από το βιβλίο μου “ΧΑΪΔΑΡΙ – ΤΟΠΟΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ”, 2007, σελ.105.
“6 Απριλίου 1941… Οι Γερμανοί επιτίθενται εναντίον της Ελλάδας… ΄Τις πρώτες ημέρες της Γερμανικής επιθέσεως, που είχε προορισμό να ναρκοθετήσει τη θάλασσα του Πειραιά…περνώντας πάνω από το Χαϊδάρι έριξε μερικές νάρκες με αποτέλεσμα να ανατιναχτεί ένα σπίτι στην αρχή της Β.Γεωργίου. Το σπίτι αυτό ανήκε στον τότε δ/ντή του Δρομοκαϊτείου Μιχαήλ Γιαννίρη, ήταν νεόκτιστο και μάλιστα ο ιδιοκτήτης του δεν είχε εγκατασταθεί ακόμη….” π.Γέωργιος Φραγκιαδάκης, ΜΝΗΜΕΣ ΝΕΑ ΦΩΚΑΙΑ ΧΑΪΔΑΡΙ, σελ. 75,76
Από τους βομβαρδισμούς στην περιοχή από τα Γερμανικά πολεμικά αεροπλάνα, κατευθυνόμενα προς τον Πειραιά, και την ανατίναξη της οικίας του Μιχαήλ Γιαννίρη, την ίδια μέρα βομβαρδίστηκαν και τα σπίτια του καθηγητή Σκουλικίδη και της Μάγδας Παντελάρου.
Η Μάγδα Παντελάρου αφηγείται στην Μαρία Φαφαλιού*: «…Πέσανε στο Χαϊδάρι δύο νάρκες και μια έπεσε ακριβώς πίσω από το σπίτι μου. Αυτές προοριζόντανε για τον Πειραιά… Εκείνο το βράδυ πηγαίναμε όπως κάθε βράδυ στις εννιά η ώρα σ΄ ένα καφενείο για να ακούσουμε ειδήσεις, γιατί δεν είχε ραδιόφωνα τότε κανένας, δεν επιτρεπότανε κιόλας. Κι άρχισε ο συναγερμός… και φεύγομε απ΄ το καφενείο αυτό που ακούγαμε τις ειδήσεις για να πάμε σπίτι… Μετά που πέσανε οι νάρκες, όταν είδα ότι το σπίτι μου χάλασε και δε μπορούσα πια να μείνω εκεί, πήγα στο Δρομοκαϊτειο τότε και έμεινα εκεί που δούλευε ο κουνιάδος μου.» Μαρίας Σ.Φαφαλιού «Ιερά Οδός 343, Μαρτυρίες από το Δρομοκαϊτειο», σελ.144–176, ΚΕΔΡΟΣ, 1995.
ΒΛΗΜΑ ΜΕΓΑΛΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ – ΧΑΙΔΑΡΙ ΣΗΜΕΡΑ, 13 Σεπτεμβρίου 2023
Οι βομβαρδισμοί του Πειραιά και της ευρύτερης περιοχής ήταν τουλάχιστον δύο. Ο πρώτος αυτός που περιγράφω, από 6ης προς 7η Απριλίου 1941, την πρώτη μέρα της εισβολής των Γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα, τον οποίο απεικονίζει ο ζωγράφος Ανδρέας Κρυστάλλης, και ο δεύτερος, και γνωστότερος, στις 11 Ιανουαρίου 1944, αυτή τη φορά από τα συμμαχικά (μάλλον Αμερικανικά) αεροπλάνα.
Έτσι εξηγούνται και τα ευρήματα, μεγάλα βλήματα, στο Όρος Αιγάλεω – Ποικίλο, στην περιοχή της Αφαίας, λίγα χιλιόμετρα από τον Πειραιά, για τα οποία έχει κάνει δύο ρεπορτάζ το ΧΑΪΔΆΡΙ ΣΗΜΕΡΑ α) 1η Ιανουαρίου 2020 β) 13 Σεπτεμβρίου 2023.
Από την επίσκεψη – ξενάγηση στο Μουσείο Νοσοκομειακών Αντικειμένων Ψ.Ν.Α ΔΡΟΜΟΚΑΙΤΕΙΟ. Διοργάνωση ΟΙΚΟ.ΠΟΛΙ.Σ. Χαϊδαρίου – 22 Σεπτεμβρίου 2010. Βλέπουμε το έργο του Ανδρέα Κρυστάλλη “Ο βομβαρδισμός του λιμανιού του Πειραιά”. Αριστερά στη φωτογραφία ο Παναγιώτης Πικιός, υπεύθυνος του Μουσείου.
Από την επίσκεψη – ξενάγηση στο Μουσείο του ΨΝΑ Δρομοκαΐτειο – Κυριακή 6 Απριλίου 2025.
Από αριστερά προς τα δεξιά: Η κα Παναγιώτα Κορμπάκη που έκανε τη γενικότερη ξενάγηση για τα εκθέματα του Μουσείου, η κα Μαρία Μπρη – Παπαμακαρίου Πρόεδρος – ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΠΥΡΓΟΥΣΩΝ ΑΤΤΙΚΗΣ”ΤΟ ΠΥΡΓΙ ΧΙΟΥ”, ο κ.Αντώνιος Χλωρός πρόεδρος του Χιώτικου κληροδοτήματος “Δρομοκαΐτειο” και ο Κώστας Φωτεινάκης πρόεδρος των ΦΙΛΩΝ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ Ελλάδας και ερευνητής της τοπικής ιστορίας.
Πρώτη δημοσίευση: Μάρτιος 2024.
ΠΗΓΕΣ:
Μουσείο Νοσοκομειακών Αντικειμένων Ψ.Ν.Α ΔΡΟΜΟΚΑΙΤΕΙΟ
Κώστας Φωτεινάκης, ΧΑΪΔΑΡΙ – ΤΟΠΟΣ ΚΑΙ ΑΝΡΘΩΠΟΙ, 2007.
Μαρία Σ.Φαφαλιού. «Ιερά Οδός 343, Μαρτυρίες από το Δρομοκαΐτειο», ΚΕΔΡΟΣ, 1995.
π.Γέωργιος Φραγκιαδάκης, ΜΝΗΜΕΣ ΝΕΑ ΦΩΚΑΙΑ ΧΑΪΔΑΡΙ. 1982.
ΧΑΙΔΑΡΙ ΣΗΜΕΡΑ – 13 Σεπτεμβρίου 2023/ 1η Ιανουαρίου 2020.
Πειραιάς – Piraeus νέα για τον Πειραιά,τη ναυτιλία,την καθημερινότητα.
Οικολογικός Πολιτιστικός Σύλλογος Χαϊδαρίου ΟΙΚΟ.ΠΟΛΙ.Σ.
Δημήτρης Κρασονικολάκης.
ΕΘΝΟΣ
ΤΑ ΑΘΗΝΑΪΚΑ
Ομάδα Εναλίων Αποτυπώσεων
Φωτογραφίες από τις προαναφερόμενες πηγές.
